Odkrycie tego okazu broni obuchowej było chyba najbardziej emocjonującym momentem badań wykopaliskowych, które Muzeum Nadwiślańskie w roku 2016 prowadziło na obrzeżach wschodniej części gródka w Żmijowiskach. Zabytek odkryto w miejscu, gdzie widoczna była przerwa w linii rowów oraz płotu obronnego, otaczających wał grodziska. Jak potwierdziły dalsze badania właśnie w tam znajdowało się wejście do grodu – toporek spoczywał tuż przed jego bramą. Bezpośrednie sąsiedztwo warstw spalenizny i skupisk węgla drzewnego sugerowało jego związek ze zniszczeniem drewnianych elementów systemu umocnień tego założenia obronnego.

W chwili odkrycia był bardzo zniekształcony grubą warstwą korozji. Jak wykazały zdjęcia rentgenowskie korozja spowodowała także znaczny ubytek żelaznego rdzenia zabytku. Trudno było zatem na początku określić zarówno jego typ jak i datowanie. Dopiero żmudne zabiegi konserwatorskie przeprowadzone w pracowni Władysława Wekera ujawniły tajemnice naszego toporka. 

 

Ostrze toporka jest wąskie, proste, niemal symetryczne, bez wyodrębnionej brody, silnie wychylone ku dołowi. Wąska szyjka łączy ostrze z okrągłą w przekroju osadą, która w części dolnej i górnej posiadała wąsy i tzw. dolny kapturek. Niestety, stan zachowania zabytku uniemożliwia jednoznaczną odpowiedź, czy osada posiadała kapturek także w części górnej. Długość całkowita toporka to 12,5 cm, minimalna szerokość żeleźca to 1,1 cm a maksymalna 4,5 cm. Średnica osady wynosi 3,2 cm.

Sądząc po kształtach toporek ten zaliczyć można do typu IV, odmiany „a” wg podziału Andrzeja Nadolskiego, który wydzielony został na podstawie znalezisk na cmentarzyskach w Końskich i Korzybiu, datowanych na drugą połowę XI wieku. Jednak taka chronologia dla grodziska w Żmijowiskach była zbyt młoda. Zmusiło to nas do dalszych studiów. Przy merytorycznym wsparciu bronioznawcy dr Piotra N. Kotowicza z Muzeum w Sanoku zwróciliśmy uwagę na tereny Polski południowo-wschodniej. Okaz zbliżony do naszego toporka, z nisko opuszczonym ostrzem, odkryty został w Przemyślu na cmentarzysku staromadziarskim z 1 połowy X wieku. Na XI wiek datowany jest topór z Krasnobrodu oraz podobne okazy z nieznanych miejscowości, znajdujące się w zbiorach Muzeum Narodowego Ziemi Przemyskiej w Przemyślu. Duże podobieństwo do toporka ze Żmijowisk wykazuje także okaz z Krakowa-Nowej Huty-Mogiły, również zaliczany do typu IVa i datowany na 2 poł. X wieku. Jednak największym podobieństwem do naszego znaleziska wykazuje się toporek tego samego typu z Ostrowa Lednickiego, datowany na 1 połowę XI wieku. Ogólnie badacze przychylają się do tezy, że ten typ broni obuchowej wywodzi się z terenów naddunajskich, gdzie podobne znaleziska datowane już na VIII wiek odkrywano na cmentarzyskach awarskich, a także cmentarzyskach staromadziarskich z 2 połowy X wieku z terenów Węgier i Słowacji. Zatem, biorąc pod uwagę cmentarzysko z Przemyśla, bez zbytniego ryzyka popełnienia błędu można postawić tezę o penetracji okolic Żmijowisk przez ludy wywodzące się właśnie z tego kręgu. Uwzglęniając powyższe analogie, jak również wszystkie ustalenia chronologiczne, jakimi dysponujemy w chwili obecnej dla grodziska w Żmijowiskach, datowanie naszego toporka przyjąć należy na trzecią ćwierć X wieku.
To drugie znalezisko broni obuchowej ze Żmijowisk. Pierwszym był odkryty w 1965 roku na osadzie południowej czekan typu bradatica z IX wieku, bezspornie świadczący o kontaktach z państwem Wielkomorawskim. Opisywany toporek przywędrował zapewne z terenów Węgier lub Słowacji. Ale to jeszcze nie koniec tej historii. Trzeci okaz broni obuchowej odkryliśmy w roku 2020 na osadzie północnej. Jest to czekan typu łopatkowatego z początku XI wieku, którego proweniencji szukać należy na terenach Rusi. Ale to już temat na kolejny artykuł.